Uturere tune twakuwe mu kato k’ubuganga, ese ihenda ry’inyama rigiye kugabanuka?

0
pic1-216

Amatungo arimo inka, ihene n’intama yo mu turere twa Nyagatare, Gatsibo, Ngoma na Kirehe two mu Ntara y’Iburasirazuba yatangiye gukurwa mu kato kari kamaze hafi amezi abiri gashyizweho kubera indwara y’Ubuganga bwo mu Kibaya cya Rift (Rift Valley Fever-RVF). Ibi byongeye gufungura amarembo y’ubucuruzi bw’amatungo n’ikorwa ry’inyama muri utu turere, bitanga icyizere ko ikibazo cy’izamuka rikabije ry’ibiciro by’inyama cyari cyugarije isoko na cyo gishobora gutangira gukemuka.

Ku wa 26 Kamena 2026, Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Ubuhinzi n’Ubworozi (RAB) cyashyize mu kato inka, ihene n’intama mu turere tumwe na tumwe nyuma y’icyorezo cy’Ubuganga bwo mu Kibaya cya Rift.

Iyi ndwara yibasira cyane amatungo yororerwa inyama n’amata, cyane cyane inka, ihene n’intama, kandi ishobora no kwanduza abantu. Ikwirakwizwa ahanini n’imibu n’utundi dusimba tunywa amaraso, bigatuma ingamba zo kurwanya imibu, gukingira amatungo no gukurikirana uko ubuzima bw’amatungo buhagaze biba ingenzi cyane. Ubushakashatsi bwakozwe ku cyorezo cyabaye muri Ngoma mu 2024 bugaragaza ko gukingira amatungo, kurwanya imibu no gukurikirana ibipimo by’indwara byafashije kuyihagarika mu gihe gito.

Nyagatare, Gatsibo, Ngoma na Kirehe byabimburiye abandi

Kuri ubu, uturere twa Nyagatare, Gatsibo, Ngoma na Kirehe ni two twabimburiye utundi mu kuva mu kato.

Abaturage bo muri utu turere bongeye kwemererwa gucuruza amatungo no kurema amasoko y’inka, mu gihe kubaga no gucuruza inyama z’inka, ihene n’intama na byo byongeye kwemerwa hubahirijwe amabwiriza y’isuku n’isuzuma ry’amatungo.

Guverineri w’Intara y’Iburasirazuba, Pudence Rubingisa, yavuze ko iki cyemezo cyafashwe nyuma y’uko abashinzwe gukurikirana iki cyorezo bagaragaje ko hari hashize igihe nta bimenyetso bishya by’indwara bikiboneka.

Ati: “Twahereye kuri Nyagatare na Gatsibo, amasoko y’inka amaze kuba nk’inshuro ebyiri. Twemeje ko mu Ntara yacu ubucuruzi bw’amatungo bwari mu kato, ariko abakurikirana iyi ndwara batugaragarije ko hashize ukwezi mu bipimo bifatwa buri munsi, iyi ndwara itaboneka yaba mu matungo ndetse no mu bantu. Bapimaga buri munsi mu matungo no mu bantu tukabona nta kibazo kirimo.”

Rubingisa yavuze ko nubwo hari uturere tumaze gukurwa mu kato, igenzura rigikomeje mu tundi turere, harimo Rwamagana, Bugesera na Kayonza, hagamijwe kureba niba na two yujuje ibisabwa kugira ngo ibikorwa by’ubucuruzi bw’amatungo byongere gusubukurwa.

Pudence Rubingisa, avuga ko ubugenzuzi bwagaragaje ko hari hashize igihe nta bimenyetso by’iyi ndwara bigaragara

Yasobanuye ko amatungo agiye kujya ku isoko cyangwa kubagwa akomeza kugenzurwa kugira ngo hirindwe ko haba hari itungo rifite ikibazo cy’indwara ryagera ku baguzi cyangwa ku babaga.

Ese ihenda ry’inyama rigiye kugabanuka?

Ikibazo cy’inyama zihenze cyatangiye gukaza umurego nyuma y’uko ubucuruzi bw’amatungo buvuye mu bice bimwe by’Intara y’Iburasirazuba buhagaritswe.

Intara y’Iburasirazuba isanzwe ari imwe mu nkingi zikomeye zitanga amatungo ku masoko n’ibagiro byo mu bice bitandukanye by’igihugu, by’umwihariko i Kigali. Guhagarika urujya n’uruza rw’inka, ihene n’intama byagabanyije umubare w’amatungo yageraga ku mabagiro, bituma ibiciro bizamuka.

Raporo yatangajwe muri Nyakanga 2026 yagaragaje ko ibagiro rya Saban ryo mu Nyabugogo ryakiriye inka ziri hagati ya 70 na 80 ku munsi, mu gihe mbere y’icyorezo ryakundaga kwakira izigera kuri 150. Muri icyo gihe, igiciro cy’inyama ku isoko ry’abacuruzi cyari cyarigeze kuzamuka kikava hagati ya Frw 6.000 na Frw 6.500 ku kilo, kigera kuri Frw 8.500 no kurenga, mbere y’uko gitangira kugabanuka.

Ku masoko amwe yo muri Kigali, inyama zidafite amagufwa zari zarageze kuri Frw 13.000 ku kilo, mu gihe izifite amagufwa na zo zari zarazamutse. Nyuma, ibiciro byatangiye kugabanuka bitewe n’uko abaguzi bamwe bagabanyije kunywa inyama kubera ihenda cyangwa impungenge bari bafite ku mutekano wazo.

Kuva utu turere twajya mu kato igiciro cy’inyama cyaratumbagiye

Kuba Nyagatare, Gatsibo, Ngoma na Kirehe byongeye gufungura ubucuruzi bw’amatungo bishobora rero kongera umubare w’inka, ihene n’intama zigera ku masoko no ku mabagiro.

Ibi bitanga icyizere ko ibiciro bishobora kugenda bigabanuka, ariko ntabwo byitezwe ko bihita bisubira hasi ako kanya. Impamvu ni uko amatungo agomba kubanza kugenzurwa, kandi uturere tumwe tugikomeje kuba mu kato. Igiciro kizaterwa n’umubare w’amatungo azongera kugera ku isoko, ikiguzi cy’ubwikorezi, umubare w’abaguzi n’uko amasoko yose azagenda afungurwa.

Kandi, imibare yagaragajwe ku biciro muri Nyakanga 2026 yerekana ko ikibazo cy’izamuka ry’ibiciro cyari kigihari ku rwego rwagutse, nubwo ku masoko amwe inyama zari zatangiye kugabanuka. Bityo, gufungura utu turere tune ni intambwe ishobora gufasha kongera ibicuruzwa ku isoko, ariko haracyakenewe igihe kugira ngo harebwe niba iryo soko rizasubira ku biciro abaturage bashobora kugura bitabagoye.

Gukingira amatungo inshuro nyinshi

Guverineri Rubingisa yavuze ko imwe mu ngamba zafashwe kugira ngo hirindwe ko iki cyorezo cyongera gufata intera ari ugukomeza gahunda yo gukingira amatungo.

Yavuze ko hateganyijwe kongera gukingira amatungo yose muri Mutarama 2027, ndetse hagakoreshwa uburyo bwo gukingira bugamije kubaka ubudahangarwa mu matungo, harimo n’ayihaka.

Ibi bijyanye n’uburyo bwakoreshejwe no mu cyorezo cya RVF cyabaye muri Ngoma mu 2024, aho hakusanyijwe ibipimo by’amatungo ibihumbi, hagakingirwa arenga ibihumbi 112, mu gihe hanashyirwaga imbaraga mu gukurikirana indwara no kurwanya imibu. Ubushakashatsi bwatangajwe muri Kamena 2026 bwagaragaje ko icyo cyorezo cyabashije gukumirwa mu minsi 51, nta muntu wanduye indwara.

“Ntimukarye itungo rifite ikibazo”

Rubingisa yasabye abaturage gukomeza kwitwararika no kutarya cyangwa kugura inyama z’itungo ryagaragayeho ibimenyetso by’indwara.

Ati: “Ikindi turasaba abaturage kwirinda kurya itungo ryagaragayeho ikibazo. Twagiye tubona abaturage babirengaho bamwe bagataburura amatungo yatabwe.”

Yasabye kandi aborozi gushyira amatungo yabo mu biraro biboneye no kubikorera isuku, ku buryo amase n’amaganga bitandukanywa n’aho inka zihagarara cyangwa zirara.

Ati: “Ibi ni mu buryo bwo kwirinda ko duha umwanya imibu.”

Abacuruza inyama, ba nyiri za restaurant n’abaguzi na bo basabwe kutagura inyama zitagenzuwe.

Uyu muyobozi yavuze ko inyama zose zigomba kuba zifite ibimenyetso cyangwa inyandiko bigaragaza ko zanyuze mu igenzura ry’abashinzwe ubuvuzi bw’amatungo.

Ati: “Umuntu wese ucuruza inyama cyangwa se uzigura, yaba ari muri Boucherie cyangwa muri restaurant, iteka agomba kuba afite icyangombwa kigaragaza ko aho yaguze inyama zabanje gupimwa. Natwe tuzigura ari izo kurya mu ngo dukwiriye kubaza niba babanje kuzipimisha.”

Ikizere ku borozi, abacuruzi n’abarya inyama

Gukuraho uturere tune mu kato ni inkuru nziza ku borozi bari bamaze igihe badashobora kugurisha amatungo yabo, abacuruzi bari barabuze aho bakura ibicuruzwa ndetse n’ababaga bari baragabanirijwe amatungo.

Ni na yo mpamvu bishobora kugira uruhare mu gukemura ikibazo cy’inyama zari zimaze iminsi zihenze, cyane cyane niba n’utundi turere dusigaye mu kato tuzakomeza kubona ibisubizo byiza mu bipimo.

Icyakora, ubuyobozi burasaba abaturage kutumva ko icyorezo cyarangiye burundu ku buryo bareka ingamba zo kwirinda. Gukingiza amatungo, kurwanya imibu, kubungabunga isuku y’ibiraro no kugura inyama zapimwe ni zimwe mu ngamba zizakomeza kugira uruhare mu kurinda ubuzima bw’amatungo n’ubw’abantu.

Ku bijyanye n’ibiciro, isubukurwa ry’ubucuruzi bw’amatungo muri Nyagatare, Gatsibo, Ngoma na Kirehe ritegerejweho kongera umusaruro ugera ku masoko. Niba umubare w’amatungo agezwa ku mabagiro wiyongereye kandi n’utundi turere dusigaye tugakurwa mu kato, amahirwe yo kubona inyama ku biciro biri hasi kurushaho ariyongera.

Raoul Nshungu- AMAHORONEWS.COM

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *